Greentale

ฝายพญาคำกำลังจะถูกรื้อ

ในฐานะของคนต่างถิ่น ผมไม่รู้สึกตกใจหรือเป็นกังวลอะไรกับข่าวที่ได้รู้ ในฐานะของคนที่อาศัยอยู่ในเมือง ผมแทบไม่สนใจเมื่อได้ยินข่าวที่ว่า

จนมีเหตุให้ไปได้เห็นกับตา ว่าฝายหน้าตาเป็นอย่างไร และเอาไว้ใช้ทำอะไร

ด้วยเหตุผลที่ว่า ฝายพญาคำกั้นขวางลำน้ำปิง ทำให้น้ำไหลระบายไม่สะดวก พอถึงหน้าฝนทำให้น้ำท่วมเขตเศรษฐกิจในเมืองเชียงใหม่ จึงมีโครงการที่จะรื้อฝายทิ้งเพื่อให้น้ำไหลผ่านไปได้เร็วขึ้น โดยจะสร้างประตูน้ำขึ้นมาทดแทนให้ ฟังผ่านๆ แบบคนไม่รู้ก็ดูเข้าที ทั้งช่วยแก้ปัญหาน้ำท่วม ทั้งยังมีการสร้างสิ่งใหม่ที่ฟังดูดีกว่ามาทดแทน

แต่ทำไม การรื้อฝายจึงถูกคัดค้านจากคนในท้องถิ่น ถึงกับมีคนประกาศว่ายอมตายหากมีใครกล้ารื้อฝายที่สร้างมากว่า 700 ปี

หรือมันจะมีเรื่องราวอะไรมากกว่าที่ได้ยินมา

ฝายพญาคำกั้นขวางลำน้ำปิง ช่วยยกระดับน้ำให้สูงขึ้นจนไหลเข้าลำเหมืองพญาคำ ส่งต่อน้ำผ่านลำเหมืองสาขาไปสู่พื้นที่เกษตรกรรมทางฟากตะวันออกของเมืองเชียงใหม่ เลยไกลไปถึงบางพื้นที่ของจังหวัดลำพูน สำหรับเกษตรกร ระบบเหมืองฝายไม่ต่างอะไรกับระบบไหลเวียนโลหิตที่หล่อเลี้ยงร่างกาย เพราะเป็นระบบที่ช่วยแจกจ่ายน้ำที่เป็นปัจจัยสำคัญในการเพาะปลูก หากไม่มีย่อมหมายถึงความเดือดร้อนของเกษตรกรจำนวนมากที่อาจไม่มีน้ำใช้ ผู้คนที่ได้รับประโยชน์จึงลงแรงช่วยกันดูแล ซ่อมแซมฝาย ขุดลอกลำเหมือง รักษาระบบเหมืองฝายกันมาจนถึงปัจจุบัน

ระบบเหมืองฝายจึงเป็นภูมิปัญญาที่คนในอดีตสร้างไว้ และส่งต่อให้คนแต่ละรุ่นพัฒนา ดูแลรักษาผ่านกาลเวลามานับหลายร้อยปี จนหยั่งรากฝังลึกอยู่ในวิถีชีวิตของผู้คน การรื้อฝายจึงกลายเป็นการทำร้ายจิตใจ เป็นการทำลายสิ่งที่คนจำนวนหนึ่งรู้สึกผูกพันและหวงแหน

ไม่นับข่าวแว่วเกี่ยวกับกลลวงที่แฝงมากับการรื้อฝาย ว่าเป็นไปเพื่อสนองประโยชน์ของนักธุรกิจ ที่หวังทำเงินจากการล่องเรือไปให้ถึงเวียงกุมกาม นครโบราญที่เคยถูกสายน้ำกลืนหาย แหล่งท่องเที่ยวที่จะดึงดูดนักท่องเที่ยวได้อีกไม่น้อย

ส่วนประตูน้ำนั้นก็ยังเป็นที่เคลือบแคลง เพราะถ้าจะสร้างกั้นให้มีน้ำไหลเข้าลำเหมืองเดิมในตำแหน่งที่อยู่ห่างลงไปไกลกว่าอีกหลายกิโลเมตรนั้น จะต้องสร้างประตูน้ำสูงไม่ใช่น้อย ซึ่งถ้าปิดประตูน้ำจริงอาจทำให้น้ำล้นตลิ่งได้โดยไม่ต้องรอหน้าฝน ทั้งยังเป็นการยกอำนาจในการควบคุมน้ำเพื่อการเกษตร ให้ไปอยู่ในมือของรัฐ แทนที่จะเคยตกลงพูดคุยกันเองได้ในกลุ่มเกษตรกรที่ช่วยกันดูแลระบบเหมืองฝายด้วยกันมาแต่เดิม

น้ำท่วมเมืองเชียงใหม่นั้นเป็นไปด้วยหลายสาเหตุ ทั้งการรุกล้ำถมลำน้ำปิงจนแคบลง การขยายตัวของเมืองอย่างขาดการวางแผน โครงการปลูกสร้างที่อยู่อาศัยในพื้นที่ต่ำซึ่งเคยเป็นที่รับน้ำ ถนนที่กลายเป็นเขื่อนขวางเส้นทางน้ำไหล เหตุมากมายที่อาจส่งผลมากกว่าฝายกั้นน้ำที่อยู่ต่ำกว่าขอบตลิ่ง แต่กลับแตะต้องได้ยากกว่าการทำลายสมบัติของชาวบ้านที่ไม่มีเรี่ยวแรงในการต่อรอง